Dit indrukwekkende schaal model van het Rembrandthuis met zijn honderd antiek zilveren miniaturen, geeft een goed beeld van wonen, werken en verzamelen in de Nederlanden van de 17e en 18e eeuw. Samen met de miniatuur schilderijen van Rembrandt en de bijbehorende atelier- en huishoudelijke objecten is het een levendig en samenhangend beeld van het vroeg moderne leven op een miniatuur schaal.
In de 17e eeuw bracht de groeiende welvaart in de Republiek een sterke vraag naar luxe en verfijning met zich mee. De kennis van verre werelddelen en exotische dieren en materialen als koraal, ivoor en schelpen prikkelde de verzamelzucht van de elite. Zulke kostbaarheden werden in huis opgesteld om bewonderd te worden; bezit en presentatie gingen hand in hand en droegen bij aan status en aanzien.
In diezelfde context ontstond ook de belangstelling voor zilveren miniaturen. Welgestelde vrouwen, vooral in Amsterdam, richtten speciale kabinetten in als poppenhuizen: verkleinde versies van hun eigen grachtenhuizen, ingericht met miniatuur zilveren huishoudelijke voorwerpen. Deze zogenoemde pronckpoppenhuizen waren geen kinderspeelgoed, maar maakten deel uit van de kunstcollectie van de eigenaar. Net als een rariteitenkabinet dienden zij om te tonen, te onderscheiden en te imponeren.
Een Rage
Al in de tweede helft van de 17e eeuw was de vraag aanzienlijk, maar het hoogtepunt lag in Amsterdam in de eerste helft van de 18e eeuw. De productie nam zulke proporties aan dat men met recht van een rage kan spreken.
Het Rembrandthuis in Miniatuur
Het hier getoonde huis is een miniatuurversie van het Amsterdamse woonhuis waar Rembrandt van Rijn bijna twintig jaar woonde en werkte. Het miniatuur volgt het oorspronkelijke huis nauwgezet: gevel, dak en interieur zijn tot in detail uitgewerkt.
Gebouwd op schaal 1:12, is het twee meter zeventig hoog. De bouw begon in 2014 en werd uitgevoerd door een team van vijf gespecialiseerde vakmensen. Na voltooiing maakte dit miniatuur vanaf 2018 deel uit van de collectie van Museum Het Rembrandthuis, voordat het deel ging uitmaken van onze collectie. Het is een eigentijds object dat volledig gewijd is aan de wereld van de 17e en 18e eeuw.
Honderd Zilveren Miniaturen
De acht vertrekken van het miniatuur-Rembrandthuis zijn ingericht met in totaal 100 zilveren miniaturen. Daarvan dateren er drieëndertig uit de 17e eeuw en zevenenzestig uit de 18e eeuw. Vrijwel allemaal zijn ze in Amsterdam vervaardigd, zoals geldt voor het merendeel van de nu bekende antiek zilveren miniaturen. De vraag was daar zo groot dat zilversmeden zich generaties lang specialiseerden in het maken van zogenoemd poppegoet. Drie Amsterdamse families domineerden deze markt: Van Geffen, Van Strant en Somerwil. Buiten Amsterdam werden eveneens miniaturen vervaardigd, zij het op aanzienlijk kleinere schaal. In economisch belangrijke steden als Haarlem, Hoorn, Enkhuizen en Middelburg werd de Amsterdamse mode gevolgd. Uit Friesland en Groningen zijn slechts enkele miniaturen bekend.
Ontvangst en Representatie
De belangrijkste vertrekken bevinden zich op de bel-etage. Via het bordes komt men in de ontvangsthal, voorzien van een zwart-wit geblokte marmeren vloer. Langs de plinten lopen Delftsblauwe tegels, elk met een voorstelling van spelende kinderen. In de linnenkast ligt kostbaar textiel opgeborgen. Aan het balkenplafond hangt een dubbele achtarmige zilveren kroonluchter.
Onder de lamp staat een tafel met opklapbaar blad. Hierop staat een zeldzame en bijzonder fijn uitgewerkte drie-kranenkan, een miniatuur dat slechts sporadisch voorkomt. Dit exemplaar is bovendien uitzonderlijk doordat het in Harlingen werd gemaakt, een plaats waaruit slechts een paar antiek zilveren miniaturen bekend zijn. De kist, wijnkan en wandblaker in deze ruimte dateren alle uit de 17e eeuw.
De Sael
Naast de ontvangsthal ligt de Sael, eveneens een representatieve ruimte. De marmeren schouw met zuilen vormt een visueel middelpunt, net als de grote bedstede tegen de achterwand. In de haard staan zeer zeldzame zilveren vuurbokken, vergezeld van een antiek zilveren blaasbalg en haardgerei.
De bedstede bevat verschillende opbergkasten voor onder meer een po, tabakspot, kwispedoor en komfoor. Op de toilettafel staan een toiletspiegel en een speldenbakje; naast de Bijbel ligt een snuiterschaar. Het lampetstel, de beddenpan en de kandelaars op de schouw zijn alle 17e-eeuwse miniaturen.
Eetkamer
Op de verdieping daarboven bevindt zich de eetkamer, waar de tafel is gedekt voor zes personen. Tussen de kandelaars staat een jardinière op onderschotel. Opvallend zijn verder het vuurhekje voor de haard en de fraai uitgevoerde theestoof. De haard is aan de binnenzijde bekleed met Delftsblauwe tegels. Dit is de tweede van vier open haarden in het huis, wat aangeeft dat Rembrandt rijk genoeg was om meerdere kamers te verwarmen. Hierdoor kon het huis in de winter intensiever worden gebruikt. In veel huizen verzamelden gezinnen zich rond één enkele open haard. Aan de wand hangt een lepelrek met zes lepels en een wandblaker.
Naturalia
In het aangrenzende kabinet verzamelde Rembrandt zijn naturalia en andere objecten die ter inspiratie dienden. Op de voorgrond staat een 17e-eeuwse Utrechtse prikkandelaar. Op het kabinet met documentrollen staat een grote schotel. In de vijzel konden pigmenten worden fijngestampt en gemengd.
Slaapkamer
Het pronkstuk van de slaapkamer is het zeldzame 17e eeuwse hemelbed. Alleen de allerrijksten, naar voorbeeld van Lodewijk XIV, konden zich een dergelijk bed veroorloven. De meeste mensen sliepen in bedsteden, zoals ook in de keuken van dit huis te zien is. In miniatuurzilver komen hemelbedden erg weinig voor. Op de kist tegen de muur staat een scheerbekken naast een kandelaar. Water kon men uit de lavabo op standaard tappen.
Kleerzolder
Het huishouden was uitzonderlijk arbeidsintensief. Alles moest met de hand gebeuren. De zolderverdiepingen van de 17e-eeuwse koopmanshuizen langs de Amsterdamse grachten fungeerden als werkruimten waar veel van de dagelijkse huishoudelijke taken werden uitgevoerd. Hier bevonden zich onder meer kleerzolders, provisiekamers en turfschuren.
De kleerzolder was bestemd voor de verzorging van het linnengoed. Wassen en bleken gebeurde meestal buitenshuis. De was werd dan in grote manden vervoerd, waarbij kostbaar linnengoed in afsluitbare manden werd verstuurd. Eén zo’n mand, geheel gevlochten van zilverdraad in de 17e eeuw, staat links in deze kamer. Het verdere afwerken van de schone was vond in deze ruimte plaats. Op de wandplank staan strijkijzers, er staat een linnenpers, spinnewiel, een wastobbe, een luiermand en een linnenmand.
Etskamer
In het souterrain bevindt zich de etskamer, waar Rembrandt zijn prenten vervaardigde. Op de groen geglazuurde tegelvloer staat een grote etspers. Op de werkbank ligt een koperen etsplaat; langs de achterwand hangen etsen te drogen. Op de voorgrond staat een zeldzame “knaap”, een verstelbare kaarsenhouder. De inhoud van de twee voorraadtonnen kon op de weegschaal worden afgewogen.
Keuken
De keuken vormde het hart van het huishouden. Hier brandde altijd een vuur, werd gegeten en sliep de dienstmeid in een bedstede. De grote kookpot stond permanent op het vuur om warm water beschikbaar te hebben. Op het aanrecht staat een tourtepan, gebruikt voor pasteien en taarten. Deze ronde pan op pootjes werd op de gloeiende as in de haard geplaatst. Er werd houtskool op het deksel gelegd, zodat de inhoud gelijkmatig werd verwarmd.
Ook is er een zand-, zeep- en sodabakje, een wateremmer met puthaak en een zeldzame miniatuur-ramenspuit. De spuit werd in een grote emmer geplaatst, waardoor water omhoog kon worden gepompt en vanaf de stoep beneden op de ramen op de bovenverdieping kon worden gespoten om deze te reinigen.
Een muizen- of rattenval herinnert aan de alledaagse realiteit van de ongedierte bestrijding. Aan de wand hangt een 17e-eeuws lepelrek met zes lepeltjes.
De zilveren miniaturen zijn niet alleen prachtig vervaardigd en visueel aantrekkelijk; het huis als geheel biedt ook waardevolle inzichten in miniatuurzilver, poppenhuizen en natuurlijk het huis van Rembrandt zelf.
