Zilversmeden uit de 17de en 18de eeuw werkten vanuit een scherp ontwikkeld gevoel voor harmonie, maatvoering en schoonheid. Dat goed te zien aan deze uitzonderlijk grote kraankan: ondanks haar monumentale formaat oogt zij licht en elegant. De verhoudingen kloppen, er is sprake van een intuïtieve proportionele harmonie — een opmerkelijke prestatie bij een kan van dit formaat.
Deze kraankan heeft een glad, peervormig lichaam met zes ingesnoerde, verticale ribben. De drie elegant gebogen poten zijn met een bladmotief aan de kan bevestigd. Aan de voorzijde is een kraan aangebracht met hetzelfde bladmotief. Boven op het deksel komt dit bladdecor terug met er midden op een fraai uitgevoerde, naturalistisch vormgegeven zilveren zonnebloem op steel met drie bladeren. De ingetogen detaillering en heldere belijning sluiten aan bij de laat-rococo traditie zoals die in Gelderland werd toegepast.
Kraankannen werden in de 18de eeuw veelal van tin vervaardigd. Zilveren exemplaren waren slechts voor een kleine kring bereikbaar. Met haar 36 cm is het een van de grootste kraankannen van dit type die bekend is in het Nederlands zilver. Uit Arhem is tot op heden geen andere zilveren kraankan bekend. De kan weegt ruim anderhalve kilogram en was ook in die tijd al een kostbaar bezit.
Een Grote Arnhemse Koffiekan
Tappen
In de late 17de en 18de eeuw was de kraankan het belangrijkste zilveren gebruiksvoorwerp bij het bereiden en schenken van koffie. De koffiebonen werden gemalen in een koffiemolen, het poeder werd in de kan gedaan en met kokend water overgoten. Na het omroeren bezonk de koffiedrab op de bodem. Om te voorkomen dat dit bezinksel in het kopje terechtkwam, was het van belang dat de kan niet meer werd bewogen na het roeren. Door je kopje onder de kraan te houden kon de koffie getapt worden. De kraan is daarom iets boven de bodem geplaatst
Mokka
Vanuit de stad Mokka in Jemen, ontwikkelde zich een levendige koffiehandel waardoor Europese kooplieden met de drank in aanraking kwamen. In de 17de eeuw bereikte koffie Europa en ontstonden de eerste koffiehuizen in steden als Venetië, Londen, Oxford en Parijs. In Nederland volgde Den Haag rond 1664, later ook Amsterdam. Aanvankelijk werd koffie vooral beschouwd als een medicinale drank; pas geleidelijk groeide zij uit tot een sociaal gebruik, mede door de toevoeging van suiker en melk
VOC
De groeiende populariteit van koffie hing nauw samen met de dalende prijs. De Verenigde Oost-Indische Compagnie importeerde koffiebonen uit Mokka en begon in het begin van de 18de eeuw met de aanleg van eigen plantages, onder meer op Java. In de loop van de 18de eeuw werd koffie daardoor breder toegankelijk, wat de vraag naar gespecialiseerde gebruiksvoorwerpen zoals de kraankan verder vergrootte.
Zonnebloem
De zonnebloem op de deksel is naturalistisch vormgegeven en zeer verfijnd uitgevoerd. De bloem symboliseert zomer, levenslust en bewondering. De zonnebloem was al bekend bij de Inca’s, die haar vereerden als symbool van de zonnegod. Aan het einde van de middeleeuwen brachten de Spaanse veroveraars de bloem mee naar Europa en sindsdien associëren we de zonnebloem ook hier met zon en zomer. De wetenschappelijke naam Helianthus — van Helios (zon) en Anthos (bloem) — verwijst naar deze betekenis. De gele bloem draait mee met het zonlicht waardoor in Europa de zonnebloem een christelijke symboliek kreeg: de mens die zich naar het licht wendt.
Arnhems Zilver
Arnhem ontwikkelde zich vanaf de 13de eeuw als bestuursstad en werd in 1579 hoofdstad van het gewest Gelre. Door het ontbreken van omvangrijke handel en industrie is de productie van goud- en zilversmeden in Arnhem altijd beperkt gebleven.
Tot 1560 waren de goud- en zilversmeden in Arnhem samen met de grofsmeden lid van één gilde, het gilde van St. Eloy. In de periode daarna hebben de zilversmeden in een eigen gilde dat tot het einde van de 18e eeuw heeft bestaan. Helaas zijn bij de opheffing in 1798 vrijwel alle bescheiden verloren gegaan. Arnhem had bovendien geen officiële keurkamer. Hoewel sommige objecten — zoals deze kraankan — een jaarletter dragen, zijn er te weinig stukken bewaard gebleven om een sluitende jaarletterreeks op te stellen. Vermoedelijk heeft dat te maken met de weinig omvangrijke productie van de Arnhemse zilver- en goudsmeden; men produceerde hooguit voor een lokale clientèle.
Haagse Invloed
Uit stadsrekeningen blijkt dat men voor aankopen van belang zich vooral tot vermaarde, Hollandse meesters wendde. Zilver uit Arnhem is daardoor relatief zeldzaam. De Hollandse en met name Haagse invloed op de vormgeving is duidelijk terug te zien in Arnhems zilver. Deze kraankan is in de ingetogen Haagse Lodewijk XV stijl gemaakt. De belangrijkste Haagse zilversmeden vertonen in het derde kwart van de 18e eeuw een opmerkelijke eenheid in vormgeving en ornamentiek van de door hen vervaardigde stukken. Zilversmeden uit de Hofstad beschikten over een ongeëvenaard gevoel voor verhouding en wisten hun zilverwerken een ingetogen elegantie te geven. Een stijl die door verschillende zilversmeden in andere steden nagevolgd.
Gerrit van Vleuten
Het aangebrachte meesterteken GV in een rechthoek wordt in de literatuur en in collecties toegeschreven aan Gerrit van Vleuten, zilversmid te Arnhem van 1774 tot 1787. Hoewel een directe archiefkoppeling tussen naam en meesterteken ontbreekt, wordt deze toeschrijving algemeen aanvaard op basis van regionale datering en merkvergelijking.
HOL
Naast het stadskeur van Arnhem, het meesterteken en de jaarletter is deze kan ook gekeurd met de letters HOL. Vanaf 1664 was men in het gewest Holland, het huidige Noord- en Zuid-Holland, verplicht om een vierde keurteken op zilveren voorwerpen af te slaan. Hiermee werd aangegeven dat het gehalte van het stuk gelijk was aan het gangbare zilvergehalte in het gehele gewest. Dit vierde keurteken was een staande leeuw. Verschillende andere steden in het land volgden dit voorbeeld, Zo werd in Utrecht en Groningen het stadskeur tweemaal afgeslagen. In Arnhem gebruikte men hier de letters HOL voor, afgekort van Holland waar het gehalte mee overeenkwam.
